Każdy, kto zaczyna swoją przygodę z końmi, powinien przyswoić sobie pewną liczbę pojęć i informacji na temat koni i jeździectwa. Często zdarza się, że instruktorzy używają pewnych zwrotów i wyrazów niezrozumiałych dla adepta sztuki jeździeckiej. Aby temu zapobiec, zdecydowaliśmy się przedstawić poniżej zupełne ABC słownika jeździeckiego. Dział, ten będzie się rozdrastał w miarę upływu czasu. Zapraszamy również gości do nadsyłania nowych propozycji.
Amazonka - kobieta jeżdżąca konno.
Barowanie - metody treningowe mające na celu zmusić konia skoczka do szanowania drągów przeszkodowych. Nawet łagodne formy barowania mogą nadwerężyć zaufanie konia do jeźdźca, gdyż często polegają na zadawaniu bólu i wywoływaniu strachu przed dotknięciem drągów. Uznane za nieuczciwe zostały zakazane przez Międzynarodową Federację Jeździecką.
Baskilowanie - łukowate wygięcie konia nad przeszkodą. Koń o lepszym baskilowaniu skacze wydajniej, gdyż wykorzystuje siłę całej muskulatury.
Biegalnia - rodzaj stajni przeznaczonej dla klaczy ze źrebiętami lub samych źrebiąt. Stajnia taka nie jest podzielona na stanowiska, klacze mogą być w niej uwiązane przy żłobach, zaś źrebięta biegają swobodnie.
Boks - rodzaj końskiego "mieszkania", w którym zwierzę trzymane jest luzem. Boks musi mieć takie wymiary, aby koń mógł się w nim swobodnie poruszać i położyć.
Bonitacja - ocena budowy konia wyrażana w punktach.
Bryczesy - dziś tą nazwą określa się ogólnie spodnie jeździeckie, nawet te elastyczne, choć niewiele mają one wspólnego z klasycznymi przodkami. Typowe bryczesy na łydce są dopasowane (aby łatwo dawały się wsunąć w buty), a od kolan rozszerzają się zapewniając swobodę ruchów.
Caplowanie - nerwowe dreptanie i podkłusowywanie w stępie. Caplują najczęściej konie pobudliwe, które "roznosi energia", nie nauczone spokojnie stępować.Cęgi, średniaki, okrajaki - nazwy końskich siekaczy odpowiadających ludzkim jedynkom, dwójkom i trójkom.
Chody wyciągnięte - wydłużony wykrok ruchu konia. Przy chodach wyciągniętych wydłuża się cała sylwetka zwierzęcia.
CSIO - Międzynarodowe Oficjalne Konkursy w Skokach.
Cwał - najszybsza, czterotaktowa odmiana galopu wykorzystywana podczas wyścigów konnych.
Cybaty - określenie konia o budowie żyrafy. Koń taki ma zad wyraźnie niższy od wysoko i potężnie rozbudowanego przodu.
Czapsy - ochraniacze sięgające od pasa do kostek, często zdobione frędzlami, używane przez kowbojów i w jeździe westernowej; dostępne również w sklepach w wersji krótszej tzn. sięgającej od kostki do miejsca pod kolanem.
Czworobok - prostokątny plac o wymiarach 20 x 60 m lub 20 x 40 m, na którym rozgrywa się konkursy ujeżdżenia.
Dosiad - sposób, w jaki jeździec siedzi na koniu uwarunkowany jego budową ciała i stopniem wyszkolenia konia. Oddziaływanie dosiadem jest podstawową pomocą jeździecką.
Dresaż (z francuskiego: dressage) - inaczej ujeżdżenie.
Dutka - przyrząd do poskramiania koni. Może występować w dwóch odmianach: pałki z rzemienną pętlą skręcaną na górnej wardze lub drewnianych kleszczy. Użycie obu ma ten sam cel: uciśnięcie wargi odwraca uwagę konia od wykonywanego zabiegu (np. weterynaryjnego).
Dziegieć - produkt rozkładowej destylacji drewna, smolista ciecz o charakterystycznym zapachu dymu. Posiada pewne właściwości bakteriobójcze, osusza i impregnuje, jest więc stosowany do zabezpieczania strzałek kopytowych przed wpływem wilgoci i bakterii ze ściółki.
Dżokej (z angielskiego: jockey) - jeździec biorący udział w wyścigach konnych.
Eksterier - wygląd zewnętrzny konia. Budowa zewnętrzna.
Fałszowanie - występuje, gdy koń poruszający się np. w prawo galopuje z lewej nogi (przez "pomyłkę" lub z powodu gorszego wygimnastykowania). W przeciwieństwie do kontrgalopu fałszowanie jest niezamierzone.
FEI - Międzynarodowa Federacja Jeździecka.
Flot (z francuskiego, czyt. flo) - pamiątkowa rozetka ze wstążki przypinana do ogłowia konia startującego w zawodach. Jeżeli niemożliwe jest nagrodzenie każdego zawodnika to wg przepisów flot powinna otrzymać grupa najlepszych, stanowiąca 25% wszystkich uczestników.
Folblut (z niemieckiego: vollblut, z angielskiego: full - pełny oraz blod - krew = pełna krew) - potoczne określenie konia pełnej krwi angielskiej.
Foule (z francuskiego, czyt. fule - skok galopu konia, długość ok. 3-4 m.
G. S. B. - General Stud Book - angielska księga stadna koni pełnej krwi angielskiej.
Gwiazdka - Biała plama siwych włosów o nieregularnych kształtach znajdująca się na czole.
Hacele - wkręcane w podkowę bolce zapobiegające ślizganiu się konia np. na mokrej trawie czy lodzie.
Hipika (z greckiego: hippike) - jeździectwo, sport konny.
Hipologia - nauka o koniu domowym.
Hipoterapia - metoda leczenia różnych schorzeń psychicznych i fizycznych za pomocą jazdy konnej i samego kontaktu z koniem.
Hufnale (z niemieckiego) - gwoździe do przybijania podków, inaczej podkowiaki.
Impuls - według przepisów PZJ: "impuls jest terminem opisującym ruch konia. Im ruch jest bardziej ekspresyjny, elastyczny i "okrągły", tym większy jest impuls. Maksymalne wykorzystanie tej energii może nastąpić przy utrzymaniu elastyczności pracy grzbietu i łagodnym kontakcie z ręką jeźdźca". Stawy kończyn konia chodzącego z impulsem pracują jak "dobrze naoliwiona maszyna", a w ruchu nacechowanym dynamiką występuje faza wyraźnego zawieszenia.
Inochód - dwutaktowy chód, w którym koń stawia na przemian obie prawe i obie lewe nogi, inaczej zwany kroczem lub chodem wielbłądzim. Inochodźce poruszają się w ten sposób niezależnie od prędkości, w szybszym ruchu między kolejnymi taktami występuje faza lotu.
Kadryl - grupowy pokaz ujeżdżenia wykonywany pod muzykę.
Kapriola - figura wyższej szkoły jazdy. Koń wybija się w górę z czterech kończyn i będąc jeszcze w powietrzu wyrzuca obie tylne nogi do tyłu.
Kasztany i ostrogi - rogowe twory znajdujące się po wewnętrznej stronie nóg (kasztany) i w szczotkach pęcinowych (ostrogi), będące prawdopodobnie pozostałościami opuszek zredukowanych w procesie ewolucji.
Kenter - średniej szybkości galop.
Koniuszy - zwierzchnik masztalerzy w stadninie lub stadzie.
Kontrgalop - ruch ujeżdżeniowy polegający na tym, że koń poruszający się w prawo jest ustawiony w lewo i galopuje z lewej nogi (i odwrotnie) na polecenie jeźdźca.
Kontrmaster - jeździec zamykający zastęp i pilnujący porządku w biegu terenowym. Uczestnikom biegu nie wolno zostawać za kontrmasterem.
Kros (z angielskiego: crosscountry - bieg na przełaj z przeszkodami) - najtrudniejsza część próby terenowej w WKKW. Na kilkukilometrowej trasie wytyczonej w urozmaiconym terenie znajdują się stałe przeszkody. Trasę tę należy pokonać galopem, bezbłędnie i zmieścić się w normie czasu.
Krzyżowanie - taki sposób poruszania się konia w galopie, gdy przodem galopuje on z prawej nogi, a zadem z lewej i odwrotnie. Krzyżowanie jest niebezpieczne i może spowodować wywrotkę.
Księga stadna - podstawowy dokument hodowlany, zawierający opis pochodzenia i informacje o wartościach hodowlanych koni wykorzystywanych do rozrodu.
Kurbeta - jeden z elementów wyższej szkoły jazdy. Z pozycji "lewady" koń porusza się do przodu skacząc na tylnych kończynach zgiętych w stawach skokowych.
Kurtyzowanie - stosowane dawniej przycinanie ogona połączone z amputacją części rzepu. Kurtyzowane ogony można jeszcze spotkać u koni zimnokrwistych (np. we Francji), gdyż podkreślają mięśnie zadu.
Kwiatek - mały pęczek siwych włosków znajdujących się na czole.
Lewada - jeden z elementów wyższej szkoły jazdy. Przód konia uniesiony jest do góry a całe ciało opiera się na ugiętych w stawach skokowych tylnych kończynach.
Lonża - ok. 10-metrowa taśma (rzadziej linka), rodzaj "smyczy" dla konia. Z jednej strony zakończona jest pętlą (uchwytem), a z drugiej obrotowym karabińczykiem zaczepianym do ogłowia. Służy wielu celom, zarówno treningowym (np. praca z młodym koniem, rozprężenie), jak i użytkowym (np. prowadzenie ogiera do krycia, załadunek do przyczepy).
Luzak - osoba pomagająca jeźdźcowi w opiece nad koniem podczas zawodów, przed i po starcie, także często rozprężająca go. Luzak to także pomocnik powożącego w zawodach zaprzęgowych, pilnujący prawidłowego przejazdu trasy maratonu i balansujący ciałem i bryczką podczas pokonywania przeszkód. Dawniej luzakiem zwano także drugiego konia prowadzonego przez jeźdźca luzem.
Łękowatość - określenie budowy konia charakteryzującej się wklęsłą linią grzbietu. Wada ta ma mniejsze znaczenie u koni zaprzęgowych, natomiast u wierzchowców jest niepożądana, gdyż wskazuje na słabe związanie grzbietu i utrudnia zbieranie.
Maneż (z francuskiego manege) - ujeżdżalnia, zwykle kryta, a także specjalne pomieszczenie w stadninie gdzie przeprowadza się krycie klaczy.
Master - jeździec prowadzący bieg terenowy (np. św. Huberta), którego nie wolno wyprzedzać.
Masztalerz - pracownik obsługujący konie w stadninie lub stadzie.
Mleczny pysk - dolna część pyska w kolorze białym.
Munsztuk - kiełzno zbudowane z czanek, do których przypięte są wodze (lub lejce), ścięgierza położonego na bezzębnej krawędzi żuchwy i łańcuszka umieszczonego pod żuchwą.
Odmiany - białe plamy, zwykle na głowie i nogach, z którymi koń przychodzi na świat. Pierwsze mają zwykle własne nazwy (np. gwiazdka, łysina), zaś drugie nazywane są od miejsc, które obejmują (np. 1/3 nadpęcia). Białe włosy odmian rosną na różowej skórze, jedynie przy bardzo małych skóra może być pigmentowana.
Odsadek - młody koń od momentu odsadzenia do ukończenia roku.
Padok (z angielskiego: paddock) - ogrodzona kwatera pastwiska lub miejsce na torze wyścigowym, gdzie prezentowane są konie przed gonitwą.
Parada - zespół sygnałów przekazywanych za pomocą dosiadu, łydek i rąk jeźdźca prowadzących do prawidłowego zatrzymania konia. Wykonując pełną paradę jeździec napina krzyż, lekko odchyla ramiona do tyłu, cofnięte nieco za popręg łydki zamyka na bokach konia i na końcu przytrzymuje wodze.Parkur (z francuskiego parcours) - plac, na którym rozgrywane są zawody w skokach przez przeszkody.
Plastron - rodzaj szerokiego, białego krawata uformowanego wcześniej lub po założeniu, spiętego spinką i noszonego na kołnierzyk koszuli. Plastron jest elementem stroju jeździeckiego, obowiązkowym w konkurencji ujeżdżenia.
Pomoce - sygnały za pomocą, których jeździec oddziałuje na konia. Rozróżniamy naturalne pomoce jeździecki i sztuczne.
Pony (z angielskiego) - to po prostu kuc, konik.
Pony games - nie posiadająca na razie polskiej nazwy zręcznościowa konkurencja jeździecka, w której biorą udział dzieci dosiadające kuców. Drużyny (dwie lub więcej) równolegle pokonują tor przeszkód (np. slalom, przenoszenie różnych przedmiotów itp.) zwycięża ta, której uda się to zrobić najszybciej i bezbłędnie.
Półparada - zespół sygnałów polegających na takim współdziałaniu dosiadu, łydek i rąk, które pozwala przygotować konia do wykonania czekającego go zadania. Stosując półparadę jeździec mocniej napina krzyż i działając łydką wewnętrzną rytmicznie pracuje wewnętrzną wodzą. Wodza zewnętrzna pozostaje napięta, a zewnętrzna łydka pilnująca, by koń pozostał prosty jest przyłożona lekko za popręgiem.
Przebudowany - określenie konia, u którego linia kłębu leży niżej niż linia zadu. Przebudowanie generalnie uważane jest za wadę budowy, ale u niektórych koni (np. u hucułów) jest cechą rasową. Przebudowane bywają także konie młode, które nie zakończyły jeszcze wzrostu.
Przepuszczalność - osiągnięta przez odpowiednie szkolenie zdolność właściwego reagowania na pomoce jeźdźca.
Puller (z angielskiego: pull - ciągnąć) - koń ze skłonnościami do mocnego ciągnięcia do przodu w galopie albo w terenie lub nawet ponoszenia na przeszkody.
PZHL - Polski Związek Hodowców Koni.
PZJ - Polski Związek Jeździecki.
Q - ciężar ciała konia wyrażany w kilogramach.
Rejestry - wgłębienia na powierzchni tnącej siekaczy konia, ścierające się w określony sposób w ciągu jego życia. Na podstawie ich wyglądu można więc określi wiek zwierzęcia.
Równowaga - stan, w którym koń jest zdolny do noszenia ciężaru jeźdźca bez zbędnego usztywniania się. Zdolność równoważenia się może być naturalna lub wypracowana przez właściwe szkolenie.
Rybie oko - oko o bezbarwnej tęczówce zwykle występuje razem z latarnią.
Rytm - pierwszy z celów szkolenia konia. Zanim zaczniemy właściwą pracę ujeżdżeniową jeździec musi pomóc znaleźć koniowi jego naturalny rytm. W każdym z chodów kroki konia powinny następować po sobie w regularnych odstępach. Właściwy rytm pomagają wypracować ćwiczenia w kłusie i galopie roboczym oraz stępie swobodnym. Osiągnięcie równomiernego rytmu jest podstawą rozluźnienia konia.
Stadnina - ośrodek prowadzący hodowlę koni. Według definicji za stadninę uważa się gospodarstwo hodowlane posiadające co najmniej pięć klaczy-matek i jednego lub więcej ogierów zarodowych oraz odpowiednią bazę (duże pastwiska, budynki itp.). W stadninach rodzą się i dorastają źrebięta i to jest ich główne zadanie.
Stado (ogierów) - ośrodek skupiający najlepsze ogiery wyhodowane w stadninach. Stada nie prowadzą hodowli, są tylko właścicielami reproduktorów, które wysyłane są w teren na tzw. punkty kopulacyjne lub zajmują boksy czołowych w stadninach.
Stanowisko - rodzaj końskiego "mieszkania", w którym zwierzę jest na stałe uwiązane przy żłobie i oddzielone od sąsiadów przegrodą.
Strzałka - kreska siwych włosków często zwężająca się ku dołowi biegnąca od czoła w dół. Może być skierowana prawoskośnie lub lewoskośnie. Wyróżniamy strzałki krótkie, przerywane, zanikające.
Stipl (z angielskiego: steeplechase) - płaski bieg z przeszkodami, rodzaj gonitwy przeszkodowej na wyścigach oraz jeden z elementów próby terenowej w WKKW.
Sztylpy - rodzaj skórzanych, zapinanych ochraniaczy otulających łydki jeźdźca. Zakładane do krótkiego obuwia zastępują cholewy długich butów. Nazywane nimi są również krótki buty jeździeckie.
Ściganie - Wada ruchu konia polegająca na uderzaniu tylnymi kończynami o przednie.
Średniaki - Sąsiadująca z cęgami para zębów.
Ujeżdżanie - przygotowanie konia do pracy pod siodłem.
Ujeżdżenie - konkurencja jeździecka mająca na celu prezentację stopnia wyszkolenia konia i jego porozumienia z jeźdźcem. Ujeżdżenie stanowi też jedną z prób w WKKW i powożeniu.
Wałach - wykastrowany ogier.
Wicherek - naturalny wichrowaty skręt włosów okrywowych wynikający z różnego kierunku wzrostu włosów w tym samym miejscu. Najczęściej występują pod grzywką i na słabiźnie.
WKKW - Wszechstronny Konkurs Konia Wierzchowego, konkurencja jeździecka będąca wszechstronnym sprawdzianem możliwości konia i jeźdźca. Składa się z trzech części: ujeżdżenia, próby terenowej i skoków przez przeszkody, rozgrywanych przez trzy kolejne dni.
Zganaszowanie - takie ustawienie głowy konia, przy którym potylica jest najwyższym punktem, a linia nosa pozostaje nieco przed pionem.
Żabi pysk - nakrapiane zabarwienie warg.
